حمله به مجتمعهای پتروشیمی فقط به معنای آسیب دیدن چند کارخانه و توقف موقت تولید نیست. صنعت پتروشیمی بخشی از یک زنجیره بزرگ تولید است که از تأمین خوراک و تولید مواد پایه شروع میشود و به کارخانههای تولید پلاستیک، بستهبندی، مواد شوینده، قطعات خودرو، محصولات کشاورزی، لوازم خانگی و بسیاری از کالاهای مصرفی میرسد.
به همین دلیل، اختلال در پتروشیمی میتواند خیلی سریعتر از چیزی که تصور میشود از یک منطقه صنعتی به صنایع دیگر و در نهایت به بازار و زندگی روزمره مردم منتقل شود.
در جریان جنگ ۲۰۲۶، مناطق پتروشیمی ماهشهر و عسلویه هدف حملات قرار گرفتند. گزارشها از آسیب به تعدادی از مجتمعهای پتروشیمی و همچنین تأسیسات جانبی و زیرساختهایی مانند برق و آب خبر میدهند. اهمیت این اتفاق زمانی مشخصتر میشود که بدانیم ماهشهر و عسلویه دو قطب اصلی صنعت پتروشیمی ایران هستند. بر اساس دادههای منتشرشده، ماهشهر حدود ۲۸ درصد و عسلویه بیش از ۴۸ درصد تولید پتروشیمی کشور را در اختیار دارند.
چرا اختلال در پتروشیمی اهمیت دارد؟
پتروشیمی را نباید فقط به عنوان تولیدکننده چند ماده شیمیایی در نظر گرفت. بسیاری از محصولات این صنعت، خوراک یا ماده اولیه صنایع پاییندستی هستند.
موادی مانند اتان، اتیلن، متانول و آمونیاک در بخشهای مختلف زنجیره تولید استفاده میشوند. برای مثال، اتیلن یکی از مواد پایه مهم برای تولید انواع محصولات پلیمری است و محصولات حاصل از آن در تولید پلاستیک، بستهبندی، لوله، قطعات صنعتی و کالاهای مصرفی کاربرد دارند.
بنابراین اگر تولید یک مجتمع بزرگ متوقف شود، اثر آن لزوماً همان روز در فروشگاهها دیده نمیشود. ممکن است ابتدا موجودی انبار کارخانههای پاییندستی کاهش پیدا کند، سپس تأمین مواد اولیه دشوار شود و بعد از آن، افزایش هزینه تولید و کاهش عرضه خودش را در بازار نشان دهد.
این همان چیزی است که اختلال در پتروشیمی را از یک مشکل صرفاً صنعتی به یک مسئله اقتصادی تبدیل میکند.
حمله به ماهشهر و عسلویه چه اهمیتی داشت؟
ماهشهر یکی از مهمترین قطبهای پتروشیمی ایران است و مجموعه بزرگی از مجتمعهای تولیدی در منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی این شهر فعالیت میکنند. گزارشهای منتشرشده درباره حملات آوریل ۲۰۲۶ از هدف قرار گرفتن چند مجتمع در این منطقه خبر دادهاند؛ از جمله مجتمعهای فجر، رجال و امیرکبیر.
در عسلویه نیز موضوع فقط آسیب احتمالی به واحدهای تولیدی نبود. بخشی از حملات متوجه تأسیسات جانبی یا یوتیلیتی شد؛ تأسیساتی که وظیفه تأمین خدماتی مانند برق، آب و اکسیژن مورد نیاز مجتمعهای پتروشیمی را بر عهده دارند.
این مسئله اهمیت زیادی دارد. حتی اگر یک واحد تولیدی مستقیماً آسیب جدی ندیده باشد، قطع شدن زیرساختهای پشتیبان میتواند فعالیت آن را متوقف یا محدود کند. به همین دلیل در یک مجتمع صنعتی بزرگ، آسیب به یک بخش میتواند روی بخشهای دیگر نیز اثر بگذارد.
اختلال پتروشیمی چگونه به بازار منتقل میشود؟
یکی از مهمترین پیامدهای اختلال در پتروشیمی، کاهش یا بیثبات شدن عرضه مواد اولیه است.
کارخانهای که بطری پلاستیکی، ظروف بستهبندی، قطعات پلاستیکی یا محصولات پلیمری تولید میکند، برای ادامه فعالیت به مواد اولیه مشخصی نیاز دارد. اگر تولید این مواد در داخل کاهش پیدا کند، تولیدکننده باید موجودی انبار خود را مصرف کند یا به دنبال منابع جایگزین برود.
در چنین شرایطی، چند اتفاق میتواند همزمان رخ دهد:
- مواد اولیه کمیابتر میشوند.
- هزینه تأمین مواد اولیه افزایش پیدا میکند.
- برنامهریزی تولید برای کارخانههای پاییندستی دشوارتر میشود.
- برخی واحدها ممکن است تولید خود را کاهش دهند.
- هزینه حملونقل و تأمین از منابع جایگزین افزایش پیدا میکند.
- نوسان قیمت مواد اولیه میتواند به قیمت محصول نهایی منتقل شود.
به همین دلیل اثر اختلال پتروشیمی فقط در بازار مواد شیمیایی دیده نمیشود و میتواند به محصولاتی برسد که مصرفکننده نهایی هیچ ارتباط مستقیمی میان آنها و صنعت پتروشیمی تصور نمیکند.
از بستهبندی تا کالاهای روزمره
یکی از واضحترین نمونهها، صنعت بستهبندی است.
بخش قابل توجهی از بستهبندی مواد غذایی، نوشیدنیها، محصولات بهداشتی و کالاهای مصرفی از مواد پلیمری و پلاستیکی ساخته میشود. اگر عرضه مواد اولیه این صنایع دچار مشکل شود، افزایش هزینه فقط محدود به تولیدکننده پلاستیک باقی نمیماند.
برای مثال، افزایش هزینه تولید بطری یا بستهبندی میتواند هزینه نهایی تولیدکننده آب معدنی، مواد غذایی، شوینده یا محصولات بهداشتی را افزایش دهد.
البته نباید تصور کرد که هر افزایش قیمت ماده پتروشیمی مستقیماً و به همان نسبت باعث افزایش قیمت کالای نهایی میشود. قیمت نهایی به عوامل مختلفی مانند سهم مواد اولیه، هزینه انرژی، دستمزد، حملونقل، نرخ ارز و وضعیت عرضه و تقاضا بستگی دارد.
اما هرچه اختلال در زنجیره تأمین طولانیتر شود، احتمال انتقال بخشی از این فشار به صنایع پاییندستی بیشتر خواهد شد.
توقف صادرات پتروشیمی چه معنایی دارد؟
یکی دیگر از پیامدهای مهم جنگ، تصمیم به توقف صادرات محصولات پتروشیمی برای تأمین نیاز بازار داخلی بود.
در فروردین ۱۴۰۵، شرکت ملی صنایع پتروشیمی دستور توقف صادرات محصولات پتروشیمی و بازگرداندن برخی محمولههایی را که هنوز از کشور خارج نشده بودند صادر کرد. هدف اعلامشده، جلوگیری از کمبود مواد اولیه مورد نیاز صنایع پاییندستی و تأمین نیاز بازار داخلی در شرایط جنگی بود.
این تصمیم از یک طرف میتواند به حفظ عرضه مواد اولیه برای کارخانههای داخلی کمک کند؛ اما از طرف دیگر، صادرات پتروشیمی یکی از منابع مهم درآمد ارزی کشور است.
در نتیجه، اینجا یک دوگانگی شکل میگیرد: در شرایط بحران، بخشی از محصولات باید برای تأمین نیاز داخل حفظ شود، اما کاهش صادرات نیز میتواند درآمد ارزی و جریان تجارت خارجی را تحت فشار قرار دهد.
بنابراین اختلال در پتروشیمی همزمان میتواند دو اثر متفاوت داشته باشد؛ فشار بر زنجیره تولید داخلی و فشار بر درآمدهای صادراتی کشور.
آیا اثر اختلال فقط اقتصادی است؟
خیر. صنعت پتروشیمی در مناطقی مانند ماهشهر و عسلویه بخش مهمی از فعالیت اقتصادی و اشتغال منطقه را شکل میدهد.
وقتی فعالیت یک مجتمع متوقف یا محدود میشود، فقط کارکنان همان کارخانه تحت تأثیر قرار نمیگیرند. پیمانکاران، شرکتهای خدماتی، حملونقل، تعمیرات، تأمین تجهیزات و بسیاری از کسبوکارهای وابسته نیز ممکن است با کاهش فعالیت مواجه شوند.
البته میزان این اثر به مدت توقف، میزان خسارت و سرعت بازگشت واحدها به تولید بستگی دارد. بنابراین نمیتوان از همان ابتدا یک رقم مشخص برای میزان بیکاری یا خسارت اقتصادی تعیین کرد.
اختلال در پتروشیمی و بازار جهانی
اهمیت پتروشیمی ایران فقط به داخل کشور محدود نمیشود. ایران یکی از تولیدکنندگان مهم محصولات پتروشیمی در منطقه است و اختلال در تولید و صادرات آن میتواند بر بازار برخی محصولات شیمیایی و پتروشیمیایی اثر بگذارد.
از طرف دیگر، قرار گرفتن بخش مهمی از صنعت پتروشیمی و انرژی ایران در سواحل خلیج فارس باعث میشود تحولات این مناطق با امنیت مسیرهای حملونقل دریایی نیز ارتباط پیدا کند.
تنگه هرمز یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان است و هرگونه افزایش ناامنی در این منطقه میتواند نگرانی درباره عرضه انرژی و هزینه حملونقل ایجاد کند. در جریان درگیریهای اخیر نیز موضوع امنیت مسیرهای دریایی و تأثیر آن بر زنجیره انرژی بینالمللی مطرح شده است.
در نهایت، اختلال در پتروشیمی یعنی اختلال در یک زنجیره
شاید مهمترین نکته این باشد که برای درک اثر حمله به پتروشیمی نباید فقط به خود کارخانه نگاه کرد.
پتروشیمی در ابتدای زنجیرهای قرار دارد که مواد اولیه را به صنایع مختلف میرساند. اگر این حلقه دچار اختلال شود، اثر آن میتواند به تولیدکننده پلاستیک، بستهبندی، خودرو، لوازم خانگی، مواد شوینده و بسیاری از صنایع دیگر برسد.
در شرایط عادی، این زنجیره به دلیل وجود موجودی انبار، منابع جایگزین و جریان مداوم تولید کمتر دیده میشود. اما در شرایط جنگی، وقتی همزمان تولید، حملونقل و صادرات تحت فشار قرار میگیرند، اهمیت این زنجیره بیشتر مشخص میشود.
به همین دلیل، آسیب به پتروشیمی فقط خسارت به چند مجتمع صنعتی نیست؛ اختلال در پتروشیمی میتواند به اختلال در زنجیره تأمین، افزایش هزینه تولید، فشار بر صادرات و ارز و در نهایت افزایش بیثباتی اقتصادی منجر شود. میزان واقعی این اثرات نیز به شدت خسارت، مدت توقف تولید و سرعت بازگشت مجتمعها به فعالیت عادی بستگی دارد.
